W 2004 roku po akcesji Polski do Unii Gospodarczej, zmieniły się przepisy i dzisiaj Polacy mogą swobodnie przekraczać granice Zjednoczonego Królestwa, mają już także prawo do legalnej pracy w tym kraju oraz prowadzenia tutaj działalności gospodarczej.
Pomimo tego, ciągle jeszcze wielu naszych rodaków zatrudnionych jest na czarno, często zmuszani do tego przez obecną sytuację na tutejszym rynku pracy, która nie wydaje się wcale zła, jeśli przegląda się dostępne oferty od pracodawców. Rzeczywistość jednak jest inna; Polakom wcale nie jest łatwo znaleźć stałą pracę, bywają wykorzystywani i zwalniani bez podawania przyczyny, a rozmiar zatrudnionych tu rodaków bez umowy oczywiście nie sposób ocenić.
Zatrudniający bez umowy to często inni imigranci, także Polacy, którzy oszczędzają na wszystkim, głównie właśnie na pracownikach. Wystarczy dobrze się rozejrzeć: u Polaka na czarno pracuje opiekunka do dzieci, u Pakistańczyka na stacji benzynowej polski student myje „po cichu” samochody, a we włoskiej pizzerii do stołu podejdzie nielegalna kelnerka ze Słowacji. Bywają miejsca, gdzie pracują całe grupy osób zatrudnionych bezprawnie, nie dość, że nie mają odpowiednich umów, to warunki w których pracują bywają zatrważające.
Brak warunków bezpieczeństwa, ogrzewania, miejsc odpoczynku czy jakichkolwiek pomieszczeń socjalnych to tylko czubek góry lodowej wszystkich problemów. Najwięcej nielegalnych pracowników jest wszędzie tam, gdzie pracuje się sezonowo: w branży budowlanej, w gastronomii i hotelarstwie. Zwykle to raczej drobni przedsiębiorcy pozwalają sobie na omijanie niewygodnych przepisów i unikanie płacenia obciążeń, sugerując pracownikom, że dostaną w zamian korzystniejsze wynagrodzenie. Z tym, że nikt do końca nie potrafi określić, o ile korzystniejsze i dla kogo bardziej.
Tutejsze przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy szczegółowo regulują pracę w niebezpiecznych warunkach i dość stanowczo egzekwują przepisy, a przy okazji sprawdzane są dokumenty zatrudnionych pracowników. Brytyjczycy są bardzo wyczuleni na łamanie przepisów, więc nie brakuje osób, które powodowane własną rzetelnością zgłaszają, że ktoś inny łamie przepisy.
Najgorsza sytuacja, jaką można sobie wyobrazić w miejscu pracy to wypadek. Leczenie szpitalne kosztuje sporo, a przy okazji na pewno wyjdzie na jaw brak opłaconego ubezpieczenia. Jeśli zdarzenie spowoduje trwałe uszkodzenie zdrowia - bez udokumentowanego pisemną umową stosunku pracy pracownik nie ma prawa do bezpłatnego leczenia czy zasiłku chorobowego, ale i do renty. Warto jednak pamiętać, że prawo brytyjskie traktuje umowy ustne na równi z pisanymi, dobrze więc mieć w razie czego świadków i zabezpieczyć dowody potwierdzające, że się pracowało.
Zdarza się często, że pracodawcy wykorzystują legalnie zatrudnionych pracowników, nie określiwszy w umowie konkretnych warunków pracy i płacy. Bywa, że pod przykrywką umowy pracuje się po kilkanaście godzin dziennie w ciężkich warunkach, a wynagradzanie wypłacane jest tylko za godziny określone na piśmie.
Konsekwencje nielegalnego zatrudniania są niewspółmierne do kosztów ich rejestracji i odprowadzania podatku czy opłaty ubezpieczenia. Pracodawcy decydują się na ryzyko zatrudnienia na czarno, ponieważ z ich punktu widzenia jest to o wiele tańsze i łatwiejsze, ale nielegalne zatrudnianie pracowników w Wielkiej Brytanii jest traktowane jak przestępstwo gospodarcze.
W rezultacie to właśnie pracodawcom przyznawane są bardzo wysokie kary finansowe (do 5 tys. GBP), w niektórych przypadkach także kara więzienia. Najczęściej wysokość kary jest uzależniona od wielkości firmy, liczby nielegalnych pracowników i okresu ich zatrudnienia. Pod uwagę bierze się też fakt, czy wcześniej pracodawca miał już podobne problemy.
Natomiast przyłapany na pracy bez umowy pracownik może mieć później problem z legalnym zatrudnieniem w tym kraju, a i on czasem podlega karze grzywny. Najczęściej jest ona niższa niż ta jaką otrzymuje pracodawca, ale przy okazji zostaną sprawdzone wszystkie wymagania jakie powinien spełnić pracując w Wielkiej Brytanii, jak np. wpis do Systemu Rejestracji Pracowników, posiadanie numeru NI, itp. Jeśli poza brakiem pisemnej umowy wszystko jest jak należy, pracownik zatrudniony na czarno nie będzie ukarany, ponieważ traktowany jest przez brytyjskie przepisy jako ofiara przestępstwa i tzw. i słabsza strona.
Katarzyna Bednarz
